Invasieve uitheemse soorten: lees het bestek zorgvuldig na

Invasieve uitheemse plantensoorten zoals de Japanse duizendknoop zijn erg hardnekkig en vragen een specifieke aanpak om verdere verspreiding in te dijken. Soms staat er in een aanbestedingsdossier aangegeven wat je er mee moet doen, maar soms ook niet. 

We zetten enkele belangrijke aandachtspunten voor je op een rij.

Invasieve uitheemse soorten: wat is dat?

Invasieve uitheemse soorten (IUS) komen steeds vaker voor in onze omgeving. Het gaat om planten en dieren die door menselijke activiteiten buiten hun natuurlijk verspreidingsgebied terecht zijn gekomen en die een negatieve impact hebben. Ze kunnen de lokale fauna en flora overwoekeren of uitroeien met als gevolg een verlies van biodiversiteit en verstoring van bestaande ecosystemen. Ook de economische impact is niet te verwaarlozen omwille van de vaak dure bestrijdingskosten. 

Een van de bekendste voorbeelden waar je misschien al eens mee te maken kreeg op de werf, of in je eigen tuin, is de Japanse duizendknoop. Dat is een plant die, als je hem niet tijdig aanpakt, heel erg gaat woekeren en schade kan veroorzaken. Het grootste probleem is dat veel van deze soorten in de meeste gevallen heel moeilijk uit te roeien zijn. Een goede aanpak van bij de eerste waarneming is dus erg belangrijk als we willen vermijden dat deze IUS zich alsmaar verder gaan verspreiden en we finaal op elke werf maatregelen zouden moeten gaan nemen. 

Code van goede praktijk in de maak

Het Nationaal wetenschappelijk secretariaat IUS werkt aan een vrijwillige code van goede praktijk voor de aanpak van invasieve uitheemse soorten. Bouwunie volgt de uitwerking van die code mee op, zodat de maatregelen haalbaar en betaalbaar blijven. Daarnaast vragen we om deze code straks ook heel breed te communiceren, want het indijken van IUS moet natuurlijk niet alleen op bouwwerven gebeuren maar ook in elke andere publieke of private groenzone waar ze waargenomen worden. Anders is het dweilen met de kraan open.

In afwachting van de code van goede praktijk waarin een aanpak voor de verwijdering van de verschillende types IUS zal worden voorgesteld, zetten wij alvast een aantal aandachtspunten voor jou, aannemer, op een rijtje.

Melden (waar en wanneer het kan) en oplossingen bespreken met je opdrachtgever

• Ontdek je een van de invasieve uitheemse soorten op je bouwwerf of in de buurt ervan, meld dit dan bij de bouwheer. Door snel doeltreffende maatregelen te nemen, kan verdere verspreiding vermeden worden. Zoals altijd is voorkomen beter dan genezen!
• Soms zijn de waargenomen IUS al in het technisch verslag of bodemrapport genoteerd. De plaats waar de IUS voorkomt, is dan best duidelijk aangeduid op het zoneringsplan en als een aparte partij opgenomen in de opmetingstabel. Zo kan je hier rekening mee houden bij het opmaken van de offerte en het afgraven en vervoeren van grond of groenafval.
• De bodembeheerorganisatie kan de melding van IUS opnemen in zijn conformverklaring met opsomming van (mogelijke) preventieve maatregelen om verdere verspreiding te voorkomen. Zo kan bv. een voorbehandeling gebeuren zodat de bodemmaterialen vrij zijn van plantenresten wortelstokken / knopen / kronen of een aangepaste toepassing op de bestemming om verdere groei van de plant te verhinderen (bv. gebruik op voldoende diepte).
• Het waarnemen van IUS is in de meeste gevallen seizoensafhankelijk, want bepaalde planten groeien immers niet in de winter. In dat geval is er mogelijk niets vastgesteld bij de opmaak van het technisch verslag, maar duikt de IUS pas later op in het bloeiseizoen. Blijf dus alert.
• Verwijder zeer zorgvuldig de waargenomen invasieve uitheemse soorten. De code van goede praktijk zal hiervoor op termijn een leidraad vormen (op dit moment voorzien begin 2026). 
• Hierna enkele eenvoudige acties om verdere verspreiding te voorkomen:
  • Check of je IUS op het werfterrein opmerkt voor je start.
  • Kijk waar mogelijk ook verder dan de perceelsgrens. Invasieve plantensoorten kunnen op termijn immers door bv. de wind of vogels op het terrein waar jij werkt terecht komen. Mocht je rond het perceel waar jij werkt ook IUS ontdekken, meld dit dan bij je opdrachtgever.
  • Overspant de tijd dat je werkzaamheden moet verrichten meerdere seizoenen? Hou dan, zeker in de lente en zomer, nieuw opgroeiende planten in het oog.
  • Baken op het terrein de groeihaard af, om duidelijk te maken waar extra maatregelen vereist zijn of om deze zone ontoegankelijk te maken voor werfverkeer indien hier niet gegraven word.
  • Informeer je medewerkers zodat ze IUS kunnen herkennen en weten hoe hier mee om te gaan.
  • Verzamel grond of groenafval die IUS bevatten op een aparte plek en voer zo snel mogelijk af naar een verwerkingssite. Voorzie maatregelen om verspreiding van planten en/of zaden tegen te gaan tijdens de werken en het transport.
  • Gooi invasieve uitheemse soorten in geen geval bij het compost of gft-afval want dan raken ze nog verder verspreid.
  • Zorg voor bestrijding op maat, elke soort vergt een andere aanpak.
  • Vraag bij de leverancier van bodemmaterialen na of de aangeleverde partijen IUS bevatten.
  • Breng de afnemer van bodemmaterialen op de hoogte indien een partij IUS bevat.
  • Gebruik enkel inheemse (of niet invasieve uitheemse) planten voor groenaanleg. Dan is meteen het juiste zaadje geplant!
• Als je invasieve exoten opmerkt op je werf of in de buurt ervan, kan je dit melden op www.waarnemingen.be/exoten. Eigenaars van terreinen kunnen zich registreren op deze website zodat zij automatisch verwittigd worden als een exoot op hun terrein is waargenomen. Op die manier kan men meteen actie ondernemen en helpen om verspreiding in te dijken.

Wat staat er in de opdrachtdocumenten van een overheidsopdracht?

• Lees de bestektekst grondig na: is bijvoorbeeld het SB 250 van toepassing? En staat omschreven welke IUS je kan aantreffen en hoe je die moet verwijderen? 
• Staan de IUS apart vermeld in het technisch verslag in bijlage bij het aanbestedingsdossier?
• Moet je nog opvolgingsmaatregelen na de uitvoering en oplevering van het project voorzien?
• Is er voor af te voeren grond of groenafval met IUS een aparte post in de meetstaat opgenomen?
• Bevat het bestek geen verwijzing naar IUS maar zijn deze aanwezig, dan meldt je dit vóór opening van de offertes, en verzoek je om een rechtzettingsbericht. Zodanig dat je de prijs voor verwijdering van grond met – of groenafval van – IUS kan opnemen in je offerte. Zie onze modeldocumenten overheidsopdrachten met o.a. modelbrieven 

Hoe ver reikt jouw verplichting als aannemer bij de bestrijding?

Invasieve uitheemse soorten zijn vaak hardnekkig en moeilijk te verwijderen. In veel gevallen vraagt het heel wat werk om ze (definitief) uit te roeien en dit kan ook jaren duren. 

Het is echter onmogelijk om te vermijden dat ze door natuurlijke omstandigheden zoals verspreiding door wind of vogels, nieuwe planten opnieuw opduiken. 

Daarom, alsook omwille van de hoger en hierna vernoemde bestrijdingstechnieken die vaak in de praktijk ontoereikend blijken, kan de aannemingsopdracht tot verwijderen van IUS, ons inziens ook nooit een resultaatsverbintenis van de aannemer zijn. Hooguit een inspanningsverbintenis. 

Ook wat betreft eventuele meerkosten inzake bestrijding, moet je alert zijn wanneer de opdrachtdocumenten daarover niets voorzien hebben. Ben je in uitvoering, en pas dàn stelt de problematiek zich? Bij onvoorziene omstandigheden bij overheidsopdrachten, ga je uiteraard altijd in overleg met het bestuur. En kan je verder ook onze modelbrief gebruiken "feitenaangifte”, namelijk voor de melding van IUS aan het opdrachtgevend bestuur.